Đến thăm làng nghề lược sừng Thụy Ứng

Cách Quốc lộ 1A ( cũ ) chỉ vài cây số, làng Thụy Ứng, xã Hòa Bình, huyện Thường Tín, Hà Nội từ lâu đã nổi tiếng với nghề làm lược và những sản phẩm chế tác từ sừng trâu, bò…

Từ hàng trăm năm nay, trên khắp đất nước Việt Nam, làng nghề Thụy Ứng, xã Hòa Bình, huyện Thường Tín, Hà Nội tự hào là nơi làm ra những chiếc lược sừng vừa bền, vừa tiện dụng. 

Không chỉ là làng nghề độc đáo, với bàn tay tài hoa, ngày nay, người dân Thụy Ứng còn sáng tạo thêm nhiều sản phẩm mỹ nghệ từ chất liệu sừng trâu, bò để xuất khẩu ra nhiều nước trên thế giới. Không phải vô cớ mà người làng Thụy Ứng được mệnh danh là những người “thổi hồn vào sừng.”

Làm sừng cũng lắm công phu

“Lược sừng Thụy Ứng chàng ơi
Trăm nghề quê thiếp, thiếp mời chàng mua”


Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã Hòa Bình tự hào cho biết, theo sách về những làng nghề trên đất nước Việt Nam, cả nước có hai làng nghề làm lược là làng nghề lược sừng Thụy Ứng và làng nghề làm lược bang xương, tre (lược bí) Trầm Vạc, tỉnh Hưng Yên. 

Tuy nhiên, đến hôm nay, làng nghề lược bí Trầm Vạc hầu như đã mai một hết. Duy chỉ còn làng nghề lược sừng Thụy Ứng vẫn tồn tại và phát triển.

Theo những gì mà xã Hòa Bình ghi chép lại, lược sừng Thụy Ứng có từ thời vua Lê Trung Tông, niên hiệu Thuận Bình (1548-1556). 

Bài viết về các vị tổ nghề của tác giả Hùng Minh (tạp chí Dân tộc học số 1-1991) có giới thiệu sơ lược về ông tổ nghề, và khoảng thời gian xuất hiện nghề lược sừng ở Thụy Ứng như sau: có hai anh em là cháu tiến sĩ Trần Đắc, người làng Thụy Ứng. Không rõ người anh hay người em đã dạy cho dân nghề làm lược. 

Mặc dù không rõ tên tuổi ông tổ dạy nghề, nhưng dân làng đã làm bức ảnh chân dung ông tổ nghề bằng khảm trai ốc, lồng trong giá gương để thờ tại tam bảo chùa làng. Đến năm 1932, dân làng khởi công xây dựng ba gian nhà ngói để rước ông tổ nghề về thờ tại hậu cung. 

Ngoài tiền sảnh có bức đại tự “Dân tiền giác”, nghĩa là người biết trước dân, và bức hoành phi bốn chữ “Sở đầu Thánh nhân”, tức vị thánh khởi đầu.

Trong câu chuyện vui, ông Nguyễn Văn Đang, Phó Chủ tịch xã Hòa Bình, huyện Thường Tín, cười nói trâu bò thịt xong, những sản phẩm còn lại đều được người làng Thụy Ứng tận dụng hết.

Ngoài sừng, móng là nguyên liệu chính để chế tác các sản phẩm mỹ nghệ, da được thuộc, xương thì nghiền làm thức ăn gia súc, lông đuôi được dùng làm bàn chải, mùn sừng là loại phân bón hữu cơ tốt.

Lúc đầu, chiếc lược có hình vuông, sau cải tiến thành hình cong như múi bưởi. Nguyên liệu làm lược cũng vậy, đầu tiên bằng gỗ bưởi, sau chuyển sang làm bằng sừng vì làm bằng sừng, chiếc lược chẳng những đẹp hơn mà còn có độ bền lâu.

Những chiếc lược sừng của Thụy Ứng từ thời đó đã trở thành một món hàng được nhiều người ưa chuộng. Còn nhớ, liên tục trong hàng mấy chục năm của thập kỷ 50, 60, 70 của thế kỷ 20, chúng ta đã làm quen với chiếc lược sừng đen, chiếc lược bí sừng màu ngà vàng. Có thể nói, Thụy Ứng gần như là nơi chính cung cấp lược chải đầu cho hầu hết dân ở các tỉnh miền Bắc. Tới khi những chiếc lược nhựa giá rẻ hơn lại được làm với hình dáng và màu sắc phong phú ra đời đã khiến cho những chiếc lược sừng Thụy Ứng không còn chỗ đứng. Người dân Thụy Ứng phải chuyến sang thuộc da trâu, bò kiếm sống.

Đến thăm các xưởng sản xuất nhỏ trong các hộ gia đình ở Thụy Ứng mới thấy công đoạn chế tác sừng cũng lắm công phu. Sừng, móng tươi được thu mua từ các nơi về, phơi khoảng một tuần cho khô. 

Trước khi chế tác thành đồ mỹ nghệ, nguyên liệu thô phải luộc trong dầu sôi cho mềm rồi đưa vào máy ép thủy lực, cán thành những miếng sừng mỏng. 

Ngày trước, khi chưa có máy ép, những người thợ phải dùng vồ gỗ nặng vài chục cân đập cho phẳng, vừa tốn sức, năng suất lại thấp.

Công đoạn luộc, ép sừng rất độc hại. Người thợ phải trực tiếp ngồi bên nồi dầu sôi bỏng rát mặt, mùi dầu cộng với mùi hôi của móng trâu, bò nồng nặc. 

Muốn có nguyên liệu ưng ý, phụ thuộc vào kinh nghiệm của từng người thợ. Tùy theo từng chiếc sừng mà hơ, ép, pha, cắt cho phù hợp. Sừng trâu non uốn khỏi tay lại cong vênh ngay.

Anh Nguyễn Văn Thiêm, một thợ lâu năm bảo, để có được một chiếc lược sừng, phải trải qua ít nhất 30 công đoạn, từ luộc, ép đến giéo thành khuôn, cắt răng, chà lát, đánh bóng.

Kinh nghiệm làm lược, nếu làm thớ ngang, lược dễ gãy, làm thớ dọc thì lược sẽ bền đẹp. Lược màu trắng, làm từ sừng trâu trắng có giá hơn lược đen. Lược làm từ sừng cũng có giá trị hơn lược làm từ móng. Nhưng phải là người Thụy Ứng mới phân biệt được đâu là chất sừng từ móng, đâu là chất sừng thuộc cặp sừng.

Đưa ra một miếng nguyên liệu phôi thành phẩm, anh Thiêm chỉ cho chúng tôi xem rồi giải thích: “Khi ép ra, phần có màu trắng là đế móng, phần trên móng có màu đen. Những chiếc lược sừng làm từ móng thường có hai màu là vì vậy.”